Olej kokosowy to bardzo wszechstronny olej jadalny ekstrahowany z jądra (mięsa) dojrzałych orzechów kokosowych zebranych z palmy kokosowej Cocos nucifera, należącej do rodziny Arecaceae (palmy). Palma kokosowa w kulturach tropikalnych często nazywana jest „drzewem życia” ze względu na niezwykłą gamę produktów pochodzących z każdej części drzewa. Palma kokosowa, pochodząca z tropikalnych regionów Azji Południowo-Wschodniej i wysp zachodniego Pacyfiku, jest uprawiana od co najmniej 4000 lat i obecnie występuje w tropikach na całym świecie.
Nazwa naukowa Cocos nucifera wywodzi się od portugalskiego słowa coco, oznaczającego „uśmiechniętą twarz” lub „twarz małpy” (odnoszącego się do trzech wgłębień na łupinie orzecha kokosowego, które przypominają rysy twarzy) oraz łacińskiego nucifera, oznaczającego „niosący orzech”. Palmy kokosowe rosną na piaszczystych, dobrze przepuszczalnych glebach w wilgotnym klimacie tropikalnym, zwykle w odległości 25 stopni od równika.
Do największych producentów oleju kokosowego zaliczają się Indonezja, Filipiny, Indie, Sri Lanka, Wietnam i Papua Nowa Gwinea. Globalna roczna produkcja oleju kokosowego wynosi około 3,5 miliona ton metrycznych.
Produkcja oleju kokosowego rozpoczyna się od zbioru dojrzałych orzechów kokosowych, zwykle 11-12 miesięcy po kwitnieniu. Zewnętrzna łuska (kokos) jest usuwana, a twarda skorupa jest pękana, aby uzyskać dostęp do białego miąższu kokosa (suszona kopra). Do ekstrakcji oleju stosuje się dwie podstawowe metody.
W procesie suchym miąższ kokosowy jest suszony w celu wytworzenia kopry (zawierającej około 60–65% oleju), która jest następnie prasowana mechanicznie, a surowy olej kokosowy jest rafinowany, bielony i dezodoryzowany (RBD), aby uzyskać bezbarwny, neutralny smakowo produkt.
W procesie mokrym świeże mięso kokosowe przetwarzane jest bez suszenia – mięso jest prasowane w celu uzyskania mleka kokosowego, z którego oddzielany jest olej poprzez fermentację, wirowanie lub metody enzymatyczne. Dziewiczy olej kokosowy (VCO), produkowany w procesie obróbki na mokro bez rafinacji chemicznej, zachowuje swój naturalny kokosowy smak, aromat i związki bioaktywne.
Olej kokosowy jest wyjątkowy wśród olejów roślinnych ze względu na wyjątkowo wysoką zawartość tłuszczów nasyconych – około 82-92% nasyconych kwasów tłuszczowych. Dominującym kwasem tłuszczowym jest kwas laurynowy (C12:0), stanowiący około 47-53% wszystkich kwasów tłuszczowych.
Kwas laurynowy to średniołańcuchowy kwas tłuszczowy (MCFA), który jest metabolizowany inaczej niż długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, jest szybciej wchłaniany i transportowany bezpośrednio do wątroby w celu produkcji energii. Inne znaczące kwasy tłuszczowe obejmują kwas mirystynowy (C14:0, około 18%), kwas kaprylowy (C8:0, około 7%), kwas kaprynowy (C10:0, około 6%) i kwas palmitynowy (C16:0, około 9%).
Ten profil kwasów tłuszczowych nadaje olejowi kokosowemu ostrą temperaturę topnienia wynoszącą około 24–25 stopni Celsjusza, co powoduje, że ma on postać stałą w temperaturze pokojowej w klimacie umiarkowanym i płynną w tropikach.
Historycznie rzecz biorąc, olej kokosowy odgrywał kluczową rolę w kulturach, kuchni i gospodarce tropikalnych społeczności przybrzeżnych w Azji, na wyspach Pacyfiku i w Afryce Wschodniej. W kuchni Azji Południowej i Południowo-Wschodniej olej kokosowy jest tradycyjnym środkiem kuchennym – niezbędnym w kuchni Kerali, Sri Lanki, Tajlandii, Indonezji i Filipin.
W medycynie ajurwedyjskiej olej kokosowy jest używany od tysięcy lat do wyciągania oleju, masażu i różnych zastosowań terapeutycznych. Kultury wysp Pacyfiku od tysiącleci wykorzystywały olej kokosowy do gotowania, pielęgnacji skóry i włosów, gojenia ran i celów ceremonialnych.
W nowoczesnej produkcji żywności olej kokosowy RBD stosuje się w polewie cukierniczej, alternatywach czekolady, śmietankach bezmlecznych, lodach, ciastkach i wypiekach. Jego ostry profil topnienia zapewnia uczucie czystego rozpływania się w ustach, cenione w słodyczach. Olej kokosowy jest również używany do smażenia komercyjnego w regionach tropikalnych. Dziewiczy olej kokosowy zyskał znaczną popularność na rynkach konsumenckich dbających o zdrowie jako olej kuchenny, suplement diety i funkcjonalny składnik żywności.
Oprócz żywności głównymi surowcami dla przemysłu oleochemicznego są olej kokosowy i jego pochodne. Kwas laurynowy i jego pochodne wykorzystuje się do produkcji mydeł, detergentów, szamponów, środków powierzchniowo czynnych i środków higieny osobistej. Alkohole tłuszczowe pochodzące z orzecha kokosowego są kluczowymi składnikami emulgatorów kosmetycznych i odżywek do włosów.
W przemyśle farmaceutycznym średniołańcuchowe trójglicerydy (MCT) pochodzące z oleju kokosowego stosuje się jako oleje nośnikowe, substancje pomocnicze i suplementy diety. Olej kokosowy wykorzystywany jest także do produkcji biosmarów, biodiesla i chemikaliów rolniczych.
Udoskonalenia w produkcji oleju kokosowego do zastosowań spożywczych obejmują rozwój standardowych metod produkcji oleju kokosowego z pierwszego tłoczenia (skodyfikowanych przez Wspólnotę Kokosową Azji i Pacyfiku), ulepszoną technologię suszenia kopry, która zmniejsza ryzyko zanieczyszczenia aflatoksynami, oraz zaawansowane techniki frakcjonowania, które pozwalają uzyskać określone frakcje oleju kokosowego do docelowych zastosowań spożywczych i przemysłowych.
Rosnące zapotrzebowanie na organiczny, sprawiedliwy handel i pozyskiwany w sposób zrównoważony olej kokosowy spowodował ulepszenia w zakresie certyfikacji łańcucha dostaw i programów wsparcia dla drobnych rolników.
Interesujące fakty na temat oleju kokosowego obejmują: wydajna palma kokosowa może wydać 50-200 kokosów rocznie przez okres do 80 lat; olej kokosowy był wiodącym olejem roślinnym na świecie aż do lat 60. XX w., kiedy to wyprzedził go olej sojowy; Filipiny uznały orzech kokosowy za „drzewo życia”, a uprawa kokosów wspiera około 3,5 miliona rodzin rolniczych w kraju; oraz olej MCT otrzymywany z oleju kokosowego, stał się jedną z najszybciej rozwijających się kategorii suplementów diety na świecie.